
گارکاه مقاله نويسی
2015-11-18
فراخوان همکاری در قطب علمی معماری اسلامی
2015-11-181. رويکردهای مختلف به علم دينی
علم را از چهار منظر میتوان اسلامی دانست:
1.1. اسلامی بودن نظريهپرداز علمی: که يک فرد مؤمن و مسلمان و باورمند به معارف اسلامی،آن را به وجود آورده است.
2.1. اسلامی بودن غايت دانشی که به منظور تأمين نيازها و غايات جامعه اسلامی ايجاد شده است.
3.1. اسلامی بودن موضوع يعنی خود موضوع مورد مطالعه، اسلامی است. به عنوان مثال در علوم انسانی، دستاورد دانشی توضيح و فهم فرد و جامعه اسلامی، علم اسلامی خواهد بود.
4.1. اسلامی بودن شناخت اسلامی بودن شناخت طبيعتاً به اسلامی بودن منابع شناخت و روشهای شناخت است. بنابراين وقتی منابع شناخت، اسلامی شد و روشهای شناخت اسلامی بود، ما به دانشهای اسلامی دسترسی پيدا کردهايم.

سه رويکرد نخست قابل دستهبندی در تعبير علم بومی هستند. منظور از بوم، يک زيستبوم فرهنگی و اجتماعی است. يعنی علمی که در فضای فرهنگی و اجتماعی يک بوم خاص توليد میشود. اين نگاه محصول اين ديدگاه هست که علم از نوع همه مصنوعات بشری است. در واقع تفسير اين نگاه میتواند اين باشد که چون پژوهشگرمان دينی است و جامعه ما دينی است مصنوع و محصول آن هم دينی خواهد بود.
به نظر میرسد هر تبيينی که بخواهد در چارچوب علم بومی قرار بگيرد، ناکافی است و نتايجی قابل اعتماد و مهمتر از آن قابل استناد به اسلام ندارد.نمیشود علم محصول جامعه اسلامی را علمی اسلامی دانست. به سختی می شود اين را به اسلام نسبت داد، هر چند بتوان آن را به مسلمانان و جامعه اسلامی نسبت داد. علمای اسلامی ما نيز آن جاهايی که از شناخت صحبت کردهاند، منظورشان اين رويکرد بوده است.
بنابراين معلوم است وقتی میگوييم دنبال علم اسلامی هستيم يعنی علمی که بر آمده از منابع و روشهای معتبر شناخت اسلامی باشد تا قابل نسبت به اسلام باشد.
2. علم اسلامی به معنای اسلامی بودن منابع شناخت
مسأله توليد علم اسلامی با اين رويکرد نيز، يک مسأله چندسطحی است. به هر حال اين علم در خلأ توليد نمیشود و توليد آن ملاحظاتی دارد. اين ملاحظات را در چهار سطح میتوان مطرح نمود:

1.2. سازمان، مديريت و تشکيلات
فرض کنيد که ما تصميم گرفته ايم که رويکرد چهارم را محقق کنيم، سطح سازمان و مديريت علم بايد چگونه شود که ما به اين مقصد برسيم؟ طبيعتا محل بحث اين جلسه نيست، ضمن اينکه اينها بايد سر جای خود بحث شود و حائز اهميت است .
2.2. سياست و حکومت
علم دينی بايد بتواند با نظام سياسی و نظام اقتصادی حکومت ارتباط منطقی پيدا بکند. يعنی نظام اقتصادی اين علم را مفيد ارزيابی بکند.
3.2. زندگی اجتماعی
وقتی میخواهيم سازوکاری فراهم کنيم تا بر آن شناخت اسلامی دست پيدا کنيم، بايد نهادهای اجتماعی و نظام ارزشی اجتماعی و فرهنگی اجتماعی نيز متناظر با آن ديده شود و در مديريت و برنامهريزی به آن توجه شود. ما از اين بحث هم فعلاً عبور می کنيم.
4.2. لايه معرفتی
فرض کنيم ديدگاه و روشها و زمينهها دست به دست هم دادند که ما بتوانيم اين بخش را به ثمر برسانيم .
در دنيای درون نظريات علمی ـ صرف نظر از محيط پيرامون ـ باز هم با يک پديده چندسطحی مواجه هستيم:
هرجای علم که ايستاده باشيد، اين دانش يک نظريات قبلی دارد و يک نظريات بعدی. وقتی که اين نظريهپردازی اتفاق میافتد يک نظريه پرداز [يک مجموعه دانش را] مفروض میگيرد و خود او در مورد آن نظريهپردازی نمیکند، بلکه آن را از جايی میآورد. مبتنی بر آن [فروض]، نظريات و دانايی خودش را توليد میکند. و همچنين مثل دو امدادی، دستاورد خودش را تحويل فاز بعدی میدهد.

3. راه حل توليد علم اسلامی
اگر در هر رشتهای قرار بگيريم ـ مهم نيست آن رشته چه باشد ـ بر اساس اين که میخواهيم شناخت اسلامی در اين رشته داشته باشيم، رشته مان را کالبد شکافی می کنيم. با يک نگاه اجمالی میتوانيم بفهميم چقدر درون آن معارف اسلامی وجود دارد. اگر درون آن معارف اسلامی وجود دارد عالی است. اگر وجود ندارد بايد جُرم را به فاز قبلی منتقل کنيم. يعنی بايد بدانم اينجا ديگر نمیتوانم کاری بکنم. همهی مسئله دانشی است که من از آن استفاده کنم. مثلا ـ با يک مثال عجيب و غريب ـ اگر دانش مکانيک اسلامی نيست معنايش اين هست که مجرم، لايه قبلی است، مثلا جرم را منتقل کنم به دنيای فيزيک. در دنيای فيزيکدانان نگاه میکنيم که آيا آنجا هم طبيعت را دينی توضيح می دهم و يا نه. اگر دارم توضيح اسلامی می دهم و دانش بعدی اسلامی اتفاق نمی افتد بايد در ميان آن دانشی وجود داشته باشد که شما آن نمی بينيد و بايد آن را ا فشا کنيد.. اگر نه خود فيزيک درونش از معارف اسلامی به کار گرفته نمی شود باز به قبل منتقل می کنيد. اين بايد تا جايی برود و آنجا رگ و ريشه بحث اسلامی شکل بگيرد.
4. الان کجای کار هستيم؟
ما ـ از نظر تاريخ علمی ـ در دورانی زندگی می کنيم که قلمرويی که در آن می توانيم و حق داريم و دانايی داريم، قلمرو فروض فلسفی علوم است. فروض فلسفی علوم در مورد کارهای شما [فنیها] به علوم پايه میچسبد و در کارهای ما [علوم انساني] به همه جای آن میچسبد.
کار اول ما اين است که اين دانش را منقح کنيم. يعنی ببينيم اين پيشدانستههای فلسفی کدامها هستند.
دوم، به لحاظ تاريخ علم، الان ما در قلمرو فروض علم حرف داريم. منظور از فلسفه يعنی همه پيش دانسته های علم. ما از منظر منابع اسلامی شناخت، هر اندازه در آن حوزه دارای حرف هستيم، می توانيم به کار ببريم.





